نگاهي به زندگي و آثار آرتور شنيتسلر،نویسنده وپزشک اتریشی

انسان آسيب‌ديده از شرايط اجتماعي نوشتن درباره نويسنده‌اي كه شهرت‌اش براي ما ايراني‌ها كه جز مجموعه داستان‌گريز به تاريكي (نشر ماهي، 1386) ترجمه ديگري از او نخوانده‌ايم، مديون شهرت استنلي كوبريك، فيلمساز فقيدي است كه فيلم چشمان باز‌بسته را بر اساس داستاني از او (داستانك رويايي) ساخته، فارغ از كمبود منابع و گفتارها، مشكلات ديگري نيز پديد مي‌آورد، چرا كه درباره انساني بايد نوشت كه از مهم‌ترين نويسندگان آلماني زبان زمان خود بوده و در زبان ما بيگانه‌اي آشنا! با اين وجود مي‌توان با نگاهي گذرا به زندگينامه مختصري كه از وي موجود است و بررسي آثارش، براي شناخت وي گام نخستين را برداشت: «در ماه مه سال ۱۸۶۲ آرتور شنيتسلر، نويسنده‌ و پزشك اتريشي در وين متولد شد. او دوران نوجواني و دبيرستان را در خانواده‌اي يهودي كه پدر پزشك بود در همان شهر گذراند؛ وي از زمان دانشگاه وقتي مشغول تحصيل در رشته پزشكي بود، نويسندگي را آغاز كرد؛ نخستين اثرش در سال ۱۸۸۰ منتشر شد و در سال ۱۸۸۵ توانست دكترايش را دريافت كند.» انديشه‌ تأثيرات انديشه فرويد بر شنيتسلر بسيار نمايان است. وي نيز همانند فرويد پزشك بود و در «وين» زندگي مي‌كرد؛ در 24 سالگي به عنوان استاديار در كلينيك روانشناسي مشغول كار شد كه فرويد نيز در آنجا تحصيل كرده بود. او همچنين از دوستان فرويد بود. از اين جهت مي‌توان گفت كه آرتور شنيتسلر به‌طور كامل در جريان تولد و تكوين علم روانكاوي و آرا و افكار فرويد بود. و آن را در داستان‌هايش بازتابي ‌هنرمندانه بخشيده است. در نتيجه مي‌توان او را نويسنده‌اي دانست كه بسيار متاثر از روانكاوي است و داستان‌هاي خود را بر پايه كاوش در روح و روان شخصيت‌هايش نوشته است. جداي اين‌همه، روانكاوي و ادبيات همواره پيوندهاي ناگسستني با يكديگر داشته‌اند. در آغاز امر، اين روانكاوي بود كه دست به دامان ادبيات شد؛ فرويد به اديباني همچون گوته، شكسپير و داستايوفسكي بسيار علاقه‌مند بود و آنها را مي‌ستود. از سوي ديگر، او براي تبيين آراي خود به شخصيت‌هاي ادبي ‌روي آورد و با تحليل ويژگي‌هاي رواني اين شخصيت‌ها، چند يافته مهم خود را با الهام از آنها نامگذاري كرد؛ از جمله عقده اديپ و نارسيسيم... فرويد خود در نامه‌اي به شنيتسلر اينگونه اظهارنظر كرده: «هرگاه عميقاً در آثار زيبايي كه آفريده‌اي غرق مي‌شوم، همواره به‌نظرم مي‌رسد كه پشت ظاهر شاعرانه آنها، پيشفرض‌ها، علايق و نتيجه‌گيري‌هايي نهفته است كه همه آنها را از آن خود مي‌دانم... برداشتم اين است كه تو با كشف و شهود به همان نتايجي رسيده‌اي كه من با كار طاقت‌فرسا روي انسان‌هاي ديگر به آنها رسيده‌ام. در حقيقت، معتقدم تو ذاتاً همانند يك كاوشگر در ژرفناي روح انسان عمل مي‌كني، با چنان بي‌غرضي و بي‌پروايي كه تاكنون در كسي مشاهده نكرده‌ام». به‌واقع داستان‌هاي آرتور شنيتسلر مصداق بارز نكته‌اي است كه فرويد طي سال‌ها بر آن تأكيد مي‌كرد. اينكه پيشرفت فرهنگ و تمدن مقتضيات سركوبگرانه‌ها فراهم‌تر شده و انسان متمدن گرچه بسياري از وسايل آسايش جسماني خود را به واسطه تمدن فراهم آورده، اما در عوض امنيت روحي خود را از كف داده است.چنانچه اشاره شد؛ آرتور شنيتسلر پزشكي بود كه به دليل محل زندگي‌اش در وين كه مهد هنر و فرهنگ آن‌ روزگار بود، اغلب بيمارانش بازيگران تئاتر و خوانندگان اپراي وين بودند. اين امر سبب آشنايي آرتور با تئاتر شد. افسانه، لي بلي، چرخ‌فلك، راه تنها، سرزمين وسيع، طوطي سبز، گول زدن خنده‌دار و... هفت نمايشنامه تك‌پرده‌اي با عنوان آناتول كه نخستين تلاش‌هاي وي در زمينه نمايشنامه‌نويسي بودند؛ از جمله نمايشنامه‌هاي شنيتسلر به شمار مي‌روند. داستان‌ها مجموعه داستان‌هايي از شنيتسلر با عنوان گريز به تاريكي منتشر شده است كه از ويژ‌گي‌هاي آن مي‌توان به سادگي گفتارها و نمايش زندگي شخصيت‌ها در عين پيچيدگي موقعيت‌هاي خلق شده اشاره كرد. داستان‌هاي اين مجموعه: گريز به تاريكي، فرولاين الزه، مردن، جرونيموي كور و برادرش، دفترچه خاطرات ردگوندا و... نام دارند كه غالباً سرگذشت تلخ پيچيدگي‌هاي رواني شخصيت‌هايي را روايت مي‌كنند كه در دام تباهي و نادانسته‌هايشان از موقعيت روحي خود، گرفتار شده‌اند. انساني كه آرتور شنيتسلر در داستان‌هايش تصوير مي‌كند، دقيقاً همين انسان است. انسان آسيب‌ديده از شرايط اجتماعي، فرهنگي و سياسي ابتداي قرن بيستم. اين انسان فارغ از جنسيت و سنش در حال درك تجربه ناخوشايند زيستن است. در نتيجه در بيشتر اين داستان‌ها نوعي بدبيني نسبت به هستي ديده مي‌شود. شنيتسلر بين شخصيت‌هايش انسان خوشبخت ندارد. با وجود اين، داستان‌هاي شنيتسلر بر خلاف آنچه ممكن است درباره داستان‌هاي روان‌كاوش‌گرانه به نظر‌ آيد به‌هيچ‌وجه كسل‌كننده نيستند. آرتور شنيتسلر قصه‌گوست و از قضا قصه‌گوي بسيار توانايي هم هست كه مخاطب با داستان‌هايش همراه مي‌شود.